Romanos, bárbaros e a História Política na Antiguidade Tardia
DOI:
https://doi.org/10.34024/herodoto.2021.v6.13903Palavras-chave:
Antiguidade Tardia, Império Romano tardio, Monarquias romano-bárbaras, GodosResumo
Existem convenções historiográficas que guiam o trabalho do historiador. Dentre elas o balizamento da cronologia histórica é, sem dúvida, uma das mais importantes para que se possam oferecer explicações mais precisas sobre os tempos curto, médio e longo imersos no âmbito da temporalidade da História. Inserida no espectro temporal situado entre o passado helenístico e o medieval, a Antiguidade Tardia (séculos III – VIII) vem ganhando destaque no último meio século desde a renovação dos estudos socioculturais proposta por Peter Brown. No início do século XXI, associado aos movimentos políticos e institucionais ocorridos no final da centúria passada, se propôs um novo “giro” ao estudo da História política e institucional que colocou no centro do debate historiográfico sobre a Antiguidade Tardia tanto o Império Romano tardio (séculos III – VI) como as monarquias romano-bárbaras (séculos V – VIII) nos territórios romanos ocidentais. Como estas entidades político-institucionais foram forjadas e quais seriam os partícipes que as constituíram, questões que são apontadas em nosso estudo e que tem nos godos o exemplo mais destacado de uma monarquia romano-bárbara herdeira da tradição político-institucional imperial romana.
Downloads
Referências
Documentação
AELIO LAMPRIDIUS, Comodo Antonino = Coleção Autores Gregos e Latinos. História Augusta. Volume I. Vidas de Adriano, Élio, Antonino Pio, Marco Aurélio, Lúcio Vero, Avidio Cássio e Cómodo. Tradução do Latim, introdução, notas e índice Cláudia A. Teixeira, José Luís Brandão e Nuno S. Rodrigues. Coimbra: Imprensa da Universidade de Coimbra, 2013.
AGOSTINHO DE HIPONA, Da Cidade de Deus = A Cidade de Deus. Santo Agostinho. Volume I (Livro I a VIII). Tradução J. Dias Pereira. Lisboa: Fundação Calouste Gulbenkian, 1991.
AMMIANO MARCELINO, História = Ammiano Marcelino. Historias. Edición Maria Luísa Harto Trujillo. Madrid: Ediciones Akal, 2002.
AURÉLIO VICTOR, Dos Césares = Aurelio Víctor. Libro de los Césares. Introducciones, traducción y notas por Emma Falque. Madrid: Editorial Gredos – Biblioteca Clásica Gredos 261, 2008.
CASSIO DIO, História romana = Cassio Dio. Historia Romana. Libros L – LX. Traducción Juan Manuel Cortés Copete. Madrid: Editorial Gredos – Biblioteca Clásica Gredos 395, 2011.
CLAUDIANO, Contra Rufino = Claudiano. Poemas I. Introducción, traducción y notas de Miguel Castillo Bejarano. Madrid: Editorial Gredos – Biblioteca Clásica Gredos 180, 1993.
CLAUDIANO, Panegírico ao terceiro consulado do Imperador Honório = Claudiano. Poemas I. Introducción, traducción y notas de Miguel Castillo Bejarano. Madrid: Editorial Gredos – Biblioteca Clásica Gredos 180, 1993.
EUNÁPIO DE SARDES, História = Digital Fragmenta Historicorum Graecorum, volumen IV, Liber nonus(http://www.dfhg-project.org/DFHG/index.php?volume=Volumen%20quartum)
EUTROPIO, Breviário = Eutropio. Breviario.Introducciones, traducción y notas por Emma Falque. Madrid: Editorial Gredos – Biblioteca Clásica Gredos 261, 2008.
HIDÁCIO, Crônica = Idacio, obispo de Chaves. Su Chronicon. Introducción, texto crítico, versión española y comentario por Julio Campos.Salamanca: Ediciones Calasancias, 1984.
ISIDORO DE SEVILHA, Crônica = Monumenta Germaniae Historica. Chronica Minora Saec. IV V VI VII. Auctorum Antiquissimorum Tomus XI. Volumen II. Edidit Theodor Mommsen. Berlim: Weidmannos, 1894.
ISIDORO DE SEVILHA, História dos Godos =Las Historias de los Godos, Vandalos y Suevos de Isidoro de Sevilla. Estudio, Edición crítica y traducción por Cristóbal Rodríguez Alonso. Leon: Colegiata de San Isidoro, 1975.
JERÔNIMO, Epístola 127 (à Principia), 12 = Jerome. Select Letters. Translation by F. A. Wright. Cambridge – London: Harvard University Press/ Loeb Classical Library 262, 1933.
JOÃO DE BÍCLARO, Crônica = Juan de Biclaro. Obispo de Gerona. Chronicon. Su vida y su obra. Introducción, texto crítico y comentarios por Julio Campos. Madrid: CSIC, 1960.
JORDANES, Getica = Monumenta Germaniae Historica. Iordanis Romana et Getica. Auctorum Antiquissimorum Tomi V pars prior. Recensvit Theodor Mommsen. Berlim: Weidmannos, 1882.
JÚLIO CAPITOLINO, Marco Antonino filósofo = Coleção Autores Gregos e Latinos. História Augusta. Volume I. Vidas de Adriano, Élio, Antonino Pio, Marco Aurélio, Lúcio Vero, Avidio Cássio e Cómodo. Tradução do Latim, introdução, notas e índice Cláudia A. Teixeira, José Luís Brandão e Nuno S. Rodrigues. Coimbra: Imprensa da Universidade de Coimbra, 2013.
JULIO CAPITOLINO, Vero = Coleção Autores Gregos e Latinos. História Augusta. Volume I. Vidas de Adriano, Élio, Antonino Pio, Marco Aurélio, Lúcio Vero, Avidio Cássio e Cómodo. Tradução do Latim, introdução, notas e índice Cláudia A. Teixeira, José Luís Brandão e Nuno S. Rodrigues. Coimbra: Imprensa da Universidade de Coimbra, 2013.
PAULO ORÓSIO, Histórias= Historias. Libros V – VII. Paulo Orosio. Traducción y notas de Eustaquio Sanchez Salor. Madrid: Editorial Gredos – Biblioteca Clásica Gredos 54, 1982.
ZÓSIMO, Nova Historia = Zósimo. Nueva Historia. Introducción, traducción y notas de José Maria Candau Morón. Madrid: Editorial Gredos – Biblioteca Clásica Gredos 174, 1992.
Referências bibliográficas
ANDO, Clifford. Narrative decline andfall.In: ROUSSEAU, Philip (Editor). A Companion to Late Antiquity. Oxford: Blackwell, 2009.
BLOCKLEY, R. C. The dynasty of Theodosius.In: CAMERON, Averil and GARNSEY, Peter (Editors). The Cambridge Ancient History. Volume XIII. The Late Empire, A. D. 337 – 427. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.
BRAVO, G. ¿Crisis del Imperio Romano? Desmontando un tópico historiográfico. Vínculos de Historia. Toledo: Ediciones Universidad de Castilla La Mancha, 2, 2013, p.13 – 26.
BROWN, P. The World of Late Antiquity. From Marcus Aurelius to Muhammad. London: Thames and Hudson, 1971.
__________. The Ransom of the soul. Afterlife and wealth in Early Western Christianity. Cambridge: Harvard University Press, 2015.
CAMERON, Av. El Mundo Mediterráneo en la Antigüedad Tardía 395 – 600. Barcelona: Crítica, 1998.
_____________. The ‘long’ Late Antiquity: a late twentieth-century model.In: WISEMAN, T. P. (Editor). Classics in Progress. Essays on ancient Greek and Rome. Oxford: The British Academy – Oxford University Press, 2002.
_____________. Il potere di Costantino. Dimensioni e limiti del potere imperial.In: MELLONI, A., BROWN, P. E HELMRATH (Edittores). Costantino I. Enciclopedia costantiniana sulla figura e l’immagine del cosidetto Editto di Milano 313 – 2013. Roma: Enciclopedia Italiana,2013.
CARRIÉ, J.-M. The historical path of ‘Late Antiquity’: from transformation toRupture.In:TESTA, Rita Lizzi (Org.). Late Antiquity in contemporary debate. Cambridge:Cambridge Scholars Publishing, 2017.
CARRIÉ, J.-M. & ROUSSELLE, A. L’Empire Romain en mutation. Des Sévères à Constantin 192 – 337.Paris: ÉditionsduSeuil, 1999.
DEN HENGST, Daniel. The discussion of authorship. In: BURGERSDIJK, D. W. P. and VAN WAARDEN, J. A. (Editors).Emperors and historiography. Collected essays on the literature of the Roman Empire by Daniel den Hengst. Leiden – Boston: Brill, 2010.
DÍAZ MARTÍNEZ, P. C. Rey y poder en la monarquia visigoda. Iberia. Logroño: Ediciones Universidad de La Rioja, 1, 1998, p.175 – 195.
____________________. El final de Roma y la génesis de la Europa medieval.In: Fortificaciones, poblados y pizarras. La raya en los inicios del medievo. Ciudad Rodrigo – Palacios de los Águilas: ATAEMHIS/USAL, 2019.
DRIJVERS, J. W. The divisio regni of 364: The end of unity? In: DIJKSRA, R., VAN POPPEL, S. and SLOOTJES, D. East and West in the Roman Empire of the Fourth Century. An end to unity? Leiden – Boston: Brill, 2015.
ELTON, H. The Roman Empire in Late Antiquity. A political and military History. Cambridge: Cambridge University Press, 2018.
ESCRIBANO, M. V. Usurpación y religión en el s. IV d. de C. Paganismo, cristianismo y legitimación política.In: GONZÁLEZ BLANCO, A. y BLÁZQUEZ MARTÍNEZ, J. M. (Editores). Antigüedad y cristianismo VII. Cristianismo y aculturación en tiempos del Imperio Romano. Murcia: Universidad de Murcia, 1990.
GASPARRI, St. & LA ROCCA, Cr. Tempi Barbarici. L’Europa Occidentale tra antichità e medioevo (300 – 900). Roma: Carocci Editore, 2013.
GEARY, P. J. O mito das nações. A invenção do nacionalismos. São Paulo: Conrad, 2005.
GIARDINA, A. Esplosione di tardoantico. Studi Storici. Roma: Carocci Editore,40/1, 1999, p.157 – 180.
HEATHER, P. Foedera and Foederati in the Fourth Century.In: POHL, W. (Editor) Kingdoms of the Empire. The integration of barbarians in Late Antiquity. Leiden; New York; Köln: Brill, 1997.
HILLGARTH, J. The Visigoths in History and Legend. Toronto: Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 2009.
HUMPHRIES, M. Emperors, usurpers, and the city of Rome. Performing power from Diocletian to Theodosius.In: WIENAND, J. (Editor). Contested Monarchy. Integrating the Roman Empire in the Fourth century A D. Oxford: Oxford University Press, 2014.
JAMES, E. I barbari. Bologna: Società Editrice il Mulino, 2011.
JONES, A. H. M. The Prosopography of the Later Roman Empire A. D. 260 – 395. Cambridge: Cambridge University Press, 1971, v. I.
MARTINDALE, J. R. The Prosopography of the Later Roman Empire A. D. 395 – 527. Cambridge: Cambridge University Press, 1980, v. II.
MATTHEWS, John. The emperor and his historians.In: MARINCOLA, J. (Editor).A Companion to Greek and Roman Historiography. Oxford: Blackwell, 2007, v. II.
MAZZARINO, S. L’Impero Romano 2. Roma – Bari: EditoriLaterza, 2007.
NERI, V. Monarchia, diarchia, tetrarchia. La dialletica delle forme di governo imperial fra Diocleziano e Costantino.In: MELLONI, A., BROWN, P. E HELMRATH (Edittores). Costantino I. Enciclopedia costantiniana sulla figura e l’immagine del cosidetto Editto di Milano 313 – 2013. Roma: Enciclopedia Italiana,2013.
PEACHIN, M. Rome the superpower: 96 – 235 CE.In: POTTER, D. (Editor). A Companion to the Roman Empire.Oxford: Blackwell, 2006.
PERKINS, B. W. La caída de Roma y el fin de la civilización. Madrid: Espasa Calpe, 2007.
RODRÍGUEZ GERVÁS, M. J. Propaganda política y opinión pública en los panegíricos latinos del Bajo Imperio. Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca, 1991.
SANZ SERRANO, R. Historia de los Godos. Una epopeya histórica de Escandinavia a Toledo. Madrid: La Esfera de los Libros, 2009.
SILVA, G. V. A escalada dos imperadores proscritos. Estado, conflito e usurpação na Antiguidade Tardia (285 – 395). Vitória: GM, 2018.
TESTA, R. L. Il sacco di Roma e l’aristocrazia romana, tra crisi politica e turbamento religioso.In: DI BERARDINO, A., PILARA, G. e SPERA, L. (Edittores). Roma e il sacco del 410: realtá, interpretazione, mito. Roma: Institutum Patristicum Augustinianum, 2012.
VALVERDE CASTRO, M. R. Ideología, simbolismo y ejercicio del poder real en la monarquía visigoda: un proceso de cambio. Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca, 2000.
_________________________. El ataque de Alarico a la Urbs Aeterna: una medida de presión que terminó en catástrofe para los romanos. Arys, 10. Huelva: Ediciones Universidad de Huelva,2012, p.309 – 336.
VELÁZQUEZ SORIANO, I. Pro Patriae Gentisqve Gothorum Statv (4TH Council of Toledo, Canon 75, A. 633).In: GOETZ, H.-W., JARNUT, J. and POHL, W. (Editors). Regna and Gentes. The relationship between Late Antique and Early Medieval peoples and Kingdoms in the Transformation of the Roman World. Leiden – Boston: Brill, 2003.
WARE, C. The Severitas of Constantine: Imperial virtues in Panegyric Latini 7 (6) and 6 (7). Journal of Late Antiquity, 7/1.Washington: Johns Hopkins University Press, 2014, p.86 – 109.
WIRTH, G. Rome and its Germanic partners in the Fourth Century.In: POHL, W. (Editor). Kingdoms of the Empire. The integration of barbarians in Late Antiquity.Leiden; New York; Köln: Brill, 1997, p.13 – 55.
ZUGRAVU, N. La diarchia dei Fratelli nella tarda antichità: modelli mitici e storici. Dioclezianoe Massimiano. Peuce, 9. Tulcea: Institutul de Cercetari Eco-Muzeale “Gavrila Simion”, 2011, p.283 – 290.
Downloads
Publicado
Edição
Seção
Licença
Copyright (c) 2022 Renan Frighetto

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Os autores mantêm os direitos autorais de seus trabalhos e concedem à revista o direito de primeira publicação.
Os trabalhos são publicados sob a licença Creative Commons Attribution 4.0 International License (CC BY 4.0), que permite o compartilhamento e adaptação do material para qualquer finalidade, inclusive comercial, desde que seja atribuído o devido crédito aos autores e à revista.
Texto completo da licença: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/










